Yazılımın Ardındaki Donanım: Afazilere Tıbbi Bir Bakış

Giriş

Afaziler, dilbilim ve tıbbın bir kesişimi olarak düşünülebilir ve genellikle klinik çalışmalara ilgi duyan dilbilimciler veya tam tersi, dilbilime ilgi duyan tıp uzmanları için özel bir ilgi odağıdır. Bu yazıda, madalyonun her iki yüzünden gelen meraklıların bu dilsel ve tıbbi patolojileri, nasıl ortaya çıktıklarını ve sağlıklı bir beynin dili nasıl oluşturup anladığını daha iyi kavramalarına yardımcı olmayı umuyoruz. Bunu, hem tıbbi hem de dilbilimsel altyapıya sahip insanlar için erişilebilir bir şekilde yapmaya çalıştık. Keyifli okumalar diliyoruz.

-MD

AFAZİ NEDİR?

Afazi kelimesi, Yunanca ‘’aphatos’’ kelimesinden köken almaktadır ve Türkçede ‘’suskun’’ anlamına gelmektedir. Tıbbi olarak ise afazi, beynin kabuk kısmında konuşma ile ilgili olan bölümlerin harabiyetine bağlı olarak meydana gelen konuşma bozuklukları olarak tanımlanmaktadır. Afaziler, beyin hasarının yerine ve boyutuna göre akıcı veya akıcı olmayan (tutuk, motor afazi) olarak sınıflandırılır. Konuşma bozukluklarını anlamak için konuşmanın beyinde nasıl gerçekleştiğini anlamamız gerekir. Konuşmayı anlamak için de beynin kaba olarak yapısını bilmek gerekir. Meraklısı için detaylı tıbbi bilgiler, parantez içerisinde verilecektir.

Beyin Korteksinin Kaba Anatomisi

İnsan beyni anatomik olarak karmaşık bir yapıya sahiptir. Konuşma ve anlama işinden sorumlu olan bölgeler, bu karmaşık yapıdaki beynin KABUK yani korteks kısmında yer almaktadır. Beyin kabuğu yani korteks, beynin beyincik dışında kalan kısmı olan cerebrum’un en dış tabakasıdır. Herkes beynin kıvrımlı yapısını görmüştür. Bu kıvrımlı olarak gördüğümüz yapıya çok kaba bir tabirle korteks denilebilir. Korteksin sahip olduğu kıvrımlı yapı, daha fazla alana yerleşebilme (bir nevi yüzey alanını arttırmak gibi düşünülebilir) ve daha fazla nöron taşıma imkanı sağlar. Beyin yani cerebrum üzerindeki kıvrımlara gyrus, yarıklara ise sulcus denir. Bu bilgiyi yazımızın ileri kısmında sıkça kullanacağız.                                                                                                   

  Serebral korteks, en üst düzey işlevlerin gerçekleştiği yer olup düşünce, bilinç, hafıza, dikkat, algılama, farkındalık ve bilgi işleme gibi çok önemli işlevlere sahiptir. Beynin entelektüel fonksiyonu, düşünme ve konuşma; serebral korteks üzerindeki nöron hücrelerinin aktivitesi sonucu meydana gelir. Korteks üzerinde beyinden çıkıp vücuda giden ve vücuttan beyne gelen lifler ve merkezler vardır. Tıbbi bir deyişle korteks, afferent sinir yolununun sonuyken efferent sinir yolunun başlangıcıdır. Yazının ileri kısımlarında bolca bahsi geçen motor korteks ise kabaca kasların hareketini sağlayan korteks bölümüdür. Serebral korteks üzerinde koku, görme, motor, işitme, denge, anlamlandırma, hafıza, düşünme vb. birçok alan vardır. Bu yazıda konuyla ilgili olan alanlar açıklanacaktır.

Korteks, fonksiyonel ve anatomik olarak çeşitli bölümlere ayrılır. Serebral korteks, anatomik olarak 2 yarım küreye ve her bir yarım küre de 4 loba ayrılır. Her lobun farklı görevleri vardır. Loblar, altında bulundukları kafa kemiklerine göre isimlendirilir. Bunlar: Frontal, Temporal, Parietal ve Oksipital loblardır.(Bkz. Şekil 1)

 

 Şekil 1: Beyin korteksinin anatomik bölümlere ayrılmış hali. Beynin yan tarafının ilüstrasyonudur. (Prometheus)

Serebral korteksin loblardan oluştuğunu söylemiştik. Her lob birbirleri ile anatomik olarak sulcuslar vasıtası ile ayrılır. Frontal lob ve parietal lob, sulcus centralis (rolando yarığı) ile ayrılır. Parietal lob ve oksipital lob, sulcus parietooccipitalis ile ayrılır. Temporal lob ise frontal ve parietal loblardan sulcus lateralis (Sylvius yarığı) ile ayrılırken oksipital lob ile arasında kesin bir anatomik ayrım bulunmamaktadır. Genelde incisura preoccipitalis ile sulcus parietooccipitalis arasında hayali bir çizgi ile ayrılır.

Konuşmanın Anatomisi

 Beyin kabuğunun sol yarımküresindeki üç kortikal alan ve bu alanlar arasındaki ilişkiler, konuşma fonksiyonundan sorumludur: Broca alanı, Wernicke alanı, angüler girüs.

Broca alanı; konuşma ile alakalı dudak, dil, damak ve boğaz kaslarının kontrolünü sağlayan primer motor korteksin komşuluğunda bulunur. Broca alanı, kelimeleri ifade etmek için gerekli tasarım ve motor kalıpların olduğu bölümdür, sözcük oluşumunda rol oynar. Motor alanın yakınında bulunması sayesinde kelimeler tasarlandıktan sonra fiili olarak söylenebilir. ‘’Kelimeleri Konuşma Yeteneği’’

Anatomik olarak ise Brodmann’ın 44. 45. Alanlarından meydana gelir. Frontal lobun arka sınırındaki kıvrım olan Gyrus precentalis’in alt bölümünde bulunan solunum ve mimik kaslarının kortikal motor kontrol bölgesine komşudur. Broca alanı ile gyrus precentalis, birtakım özelleşmiş lifler (capsula externa) aracılığıyla bağlantılıdır. (Bkz. Şekil 2)

Angular girus, Wernicke alanının arkasında bulunur. Görsel dilin ön-işlemlenmesi (okuma) için gereklidir. Okunan kelimelerden bilgi işleyişini gerçekleştirir. Bu bilgiyi Wernicke alanına getirir.  Korteksin parietal lobunda bulunan Brodmann’ın 39. alanındadır. (Bkz. Şekil 2) ‘’Kelimeleri Görme Yeteneği’’

Wernicke alanı, yüksek entelektüel fonksiyonlar açısından beynin en önemli kısımlarından birisidir. Dilin (işitsel ve görsel bilginin) anlaşılmasında görev alır. Kelimeleri işitsel forma çevirir. Kelimeler arkasındaki gizli anlamları bulma, ima edilen düşünceyi anlama görevini üstlenir. Sözlü ve simgesel zekâ ile ilişkilidir. İnsanın zekâsı, Wernicke alanını kullanabilme kapasitesi ile bağlantılıdır. Şu anda bu yazıyı okuyup anlayabiliyorsanız bunu Wernicke alanınıza borçlusunuz. ‘’Kelimeleri Görme Yeteneği’’

Anatomik olarak ise temporal lobda, sulcus lateralis’in (sylvius yarığı) bitim noktasına bitişik bulunur. Brodmann’ın 22. alanına tekabül eder. Sekonder veya duysal konuşma merkezi olarak da adlandırılır. Hemen arkasında gyrus angularis bulunur. Broca alanı ile arcuat fasikül aracılığıyla bağlantı kurar.

Şekil 2: Beynin üzerindeki fonksiyonel olarak ayrılmış Brodmann alanları. Prometheus anatomi atlası.

Dilin Fizyolojisi

Konuşma esas olarak ağızdan çıkan havanın dil, diş, boğaz gibi organların hareketleri ile farklı şekillerde ses çıkarmasına dayanır. Konuşma (iletişim de denebilir) çok basit bir eylemmiş gibi görünse de arkasında kompleks bir biyolojik iş yükü barındırır. Dilin fizyolojisini anlamak için somut bir örnek üzerinden ilerleyelim. Dışarıda yürürken bir tabela gördüğümüzü varsayalım. Öncelikle bu tabeladaki yazıyı gözlerimizle görürüz. Gözümüzün retinasına düşen görüntü, optik sinirler ile beynin primer görme korteksine (17. Alan) ve oradan da yüksek dereceli kortikal görme alanlarına (18. Alan) getirilir. Buraya kadar gerçekleşen olayların dilbilimsel bir kısmı yoktu. Şimdi bizi ilgilendiren kısma geçelim:

Yüksek dereceli kortikal görme alanındaki bilgi, angular girus’a (39. Alan) getirilir. Burada kelimeler görülür yani kelimelerden bilgi işleyişi gerçekleşir. Angular girus’taki bilgi, önünde bulunan Wernicke alanına (22. Alan) getirilir. Burada bilginin anlaşılma işlemi gerçekleşir. Daha önce de bahsettiğimiz üzere insanın zekâsı, burayı kullanma kapasitesi ile bağlantılıdır. Verilen mesaj anlaşıldıktan sonra bilgi, Arcuat fasikül adı verilen özel bir bağlantı sayesinde Broca bölgesine getirilir. Artık gerekli yanıt tasarlanmalı ve bu iş için gerekli sözcükler bir araya getirilmelidir. Bu işi de Broca alanı üstlenir. Daha önce de bahsedildiği üzere Broca alanı, konuşma için kullanılan kasların kontrolünü sağlayan motor korteks bölgesiyle komşuluğa sahiptir. Broca’da gerekli yanıt tasarlandıktan sonra komşuluğundaki motor kortekse gerekli impulslar yollanır ve yanıt fiziksel olarak (ses veya mimik) verilir.

 Bir iletinin beyinde nasıl anlamlandırılıp buna bir cevap oluşturulduğu kısaca böyle özetlenebilir. Artık beynin nasıl çalıştığını anladığımıza göre beynin ilgili kısımlarının çalışmadığı durumlarda neler olacağını anlayabiliriz. (Şekil 3 ve 4’e bakınız.)

                                                          Şekil 3: Lisanın fizyolojisi. Görme sinyallerinin değerlendirilmesi.         

Şekil 4: Konuşmada rol oynayan alanların arasındaki ilişki.

Broca Afazisi (Motor Afazi)

 Daha önce de bahsedildiği gibi Broca bölgesi, kelimelerin ve cümlelerin tasarlanmasını sağlar. Broca alanındaki bir harabiyet (beyin kanaması, travma, emboli vb. sebeplerden kaynaklanabilir) kişinin ses çıkarmasını önlemez. Hasta anlamsız sesler çıkarır. Ara sıra ‘’evet’’ ve ‘’hayır’’ gibi kelimeleri söyleyebilse bile bunlar dışındaki kelimeleri söylemesi imkânsız hale gelir.

Wernicke Afazisi (Akıcı Afazi)

 Wernicke alanı kabaca anlamlandırma görevini yerine getirir. Wernicke alanındaki bir harabiyet kişinin söylenenleri anlama kapasitesinde düşüşe yol açar. Hasta konuşulan dili ya da yazılan kelimeleri anlar ama kelimelerle ima edilen düşünceyi algılayamaz. Hastanın anlamlandırma sorunu olduğundan kurduğu cümleler akıcı olsa da anlamsızdır. Bu hastalarda yanlış kelime seçimi ve yeni kelime uydurma durumu sıkça görülür. Hastalar anlamsız konuştuklarının farkına varmayabilir.

İletim (Kondüksiyon) Afazisi

Broca ve Wernicke bölgeleri arcuat fasikül aracılığıyla birbirine bağlanır. Bu fasikülde meydana gelen bir hasar iki bölgenin bağlantısını birbirinden koparır. Bu afazide Wernicke bölgesi sağlam olan hasta, duyduğu veya okuduğu şeyleri anlayabilir.  Broca bölgesi de sağlam olan hasta söylemek istediği şeyi ifade edebilir. İki bölge arasındaki bağlantı kopukluğu, kelime içerisinde ses değişimlerine (literal parafazi) yol açar. Bu afaziyi anlamak için bir örnek verelim. Hastaya bir araba fotoğrafı gösterip ne olduğunu söylemesini isteyelim. Hasta ‘’ay ben bunu biliyorum, şimdi söyleyeceğim, neydi bu ya, ara, ara, ara, aracı, abara, ara, allah allah niye söyleyemiyorum ben bunu biliyorum oysaki…’’ Gibi bir cevap verecektir. Bu örnekte de görüldüğü üzere iletim tipi afazilerde genellikle isim kelimelerde zorlanırlar.

Kapanış

Medicalplayground ekibi olarak websitemizde paylaştığımız ilk yazımızda afazileri tıbbi ve dilbilimsel bir bağlamda, herkesin anlayabileceği bir dille açıklamaya çalıştık. Umarız ki yazımız, konuşma bozukluklarını merak edenler için aydınlatıcı ve faydalı olmuştur. Bahsettiğimiz üzere bu yazı, sayfamızın ilk yazısı olduğundan dolayı metnin yayımlanma aşamasında birtakım sorunlarla karşılaştık. Okuma deneyiminizi bozan bu durumdan dolayı özür dileriz. Sonraki yazılarımızda bu tarz sorunlar yaşanmayacağını umuyoruz. Sonraki yazılarımızda görüşmek üzere. Sağlıcakla kalın.